Lust

Onlangs meldde ik tegenover een groep, mannelijke, collega’s dat het helemaal niet vreemd is dat je hersens vreemd willen gaan. Dolenthousiast waren ze! Het geeft echter geen pas het te doen, je hersens zijn namelijk ook in staat niet toe te geven aan dit gedrag. Of je toegeeft of niet hangt af van de afweging van voor- en nadelen van het vreemdgaan. Vreemdgaan is in onze cultuur not done en dus zijn de nadelen groot. Vermoedelijk wint het ‘niet doen’ het daarom van het ‘wel doen’. Onbewust bepaalt de angst voor de grote nadelen deze beslissing. En toch komt het voor…

Tegenover de zeven deugden staan zeven zonden. Zeven deugden nakomen is een uitdaging, zonder zonden leven een nog grotere. In Passies van het brein worden de zeven zonden besproken en wordt uit de doeken gedaan waarom zondigen zo verleidelijk is.

Het boek begint met een uitleg over Phineas Gage. Tijdens zijn werk in de rotsen wordt Phineas onfortuinlijk getroffen door een ijzeren staaf waarmee hij kruit aanstampt in de rots alvorens dit tot ontploffing te brengen. Iets gaat mis, de explosie komt te vroeg en de staaf van ruim één meter schiet door zijn hoofd. Phineas mankeert….niets. Zo lijkt het. Hij kan alles nog. Alleen voor de omgeving wordt hij volslagen asociaal, hij vloekt en gedraagt zich buitengewoon vulgair. De dokter concludeert: “het evenwicht tussen zijn intellectuele vaardigheden en dierlijke neigingen lijkt vernietigd te zijn”. Na zijn dood is het brein van Phineas onderzocht. Veel belangrijke delen zijn gemist door de ijzeren staaf maar zijn prefrontale hersenschors niet. Het geraakte deel speelt o.a. een rol bij besluitvorming, interpretatie van sociale situaties en het kunnen verplaatsen in anderen. Met het intellect is niets mis, met de inschatting wat op lange termijn sociaal voordeliger is, wel. De balans tussen ratio en emotie is zoek.

Ook mensen zonder ijzeren stang door het hoofd eten of drinken soms teveel wetende dat dit niet goed voor ze is, rijden te hard of worden nu en dan furieus. Iets is kennelijk sterker.

Genot en pijn zijn twee krachten die ons in zekere mate helpen overleven. Het zijn deze twee die gerelateerd zijn aan het zondigen. Zondigen als bijproduct van overleven.

Sociale en lichamelijke impulsen prikkelen dit genot- en pijnsysteem. Om te overleven is eten, drinken en voortplanten van het grootste belang. Ook het verdedigen van de groep die jou en je nakomelingen beschermt is essentieel. De natuur voorzag tijden met overvolle agenda’s en regelde een autonoom alarmsysteem. Vergeet je te eten dan volgt pijn (honger). Eet je, dan wordt je genotsysteem geprikkeld. De beloning. Dat geldt ook voor het voortplanten. Niet voldoen aan de natuurlijke behoefte aan sex kan leiden tot pijn of sociale pijn, de behoefte geaccepteerd te worden. Uiteraard is ook hier weer genot de beloning voor het wel voortplanten, of in elk geval actie van die strekking. Tot zover de logica om toe te geven aan de behoefte aan zonden als vraatzucht of lust.

Waarom spreken we van zonden als het juist goed is? Om drie, minstens net zo belangrijke redenen als de logica wel te zondigen. Zondigen is zondig omdat het voorbij gaat aan het sociale aspect. Lust is goed. Maar voor de sociale acceptatie, en dus voor het eigen welzijn, is het beter in de lustbehoefte te voorzien met je eigen partner in plaats van met elke toevallige passant. Dat is cultureel bepaald. Toch weegt de pijn die later pas gevoeld wordt doordat het gedrag niet geaccepteerd wordt soms minder zwaar dan het directe genot.

Een tweede reden waarom we toch zondigen is gewoon omdat het kan. In tijden van overvloedige beschikbaarheid van eten, drinken en spullen wint het directe genot heel makkelijk van de angst voor pijn die pas later komt – bijvoorbeeld dik of dronken worden. Het genot dat later plaatsvindt door een mooi figuur te behouden door nu de vette hap te laten staan kan het verliezen van het genot dat nu direct plaatsvindt door lekker te snoepen.

Ten derde zijn we minder afhankelijk geworden van de groep. Individuele behoeftebevrediging kan makkelijker gesteld worden boven de sociale noodzaken. Ons brein is dus nog niet uitontwikkeld op dit punt.

Hebben we dan nu met ons onderontwikkelde brein een excuus om er op los te leven? Nee. Zeker niet. Hoe houden we de boel dan in toom? Wijsheid. Wijsheid is nodig ons gedrag sociaal bij te sturen, weg van het evolutionair oudere pijn- en genotsdeel. En voor die wijsheid zorgt de prefrontale hersenschors. De balans tussen wijsheid en genot is evolutionair nog in ontwikkeling. Margriet Sitskoorn besluit dan ook dat de evolutie van ons brein, door omgeving en gedrag, ons een stapje verder kan brengen van Homo sapiens – wijze mens – naar Homo sapiens verus – de waarlijk wijze mens. Tenzij je een stang door het cruciale deel van het brein hebt natuurlijk.

Eén gedachte over “Lust”

  1. Volgens Thooft is “civilisatie” het overwinnen van de ongeciviliseerde “natuurlijkheid” in de mens. Daar zit wat in. Waarschijnlijk kunnen we dat überhaupt vanwege onze prefrontale cortex. Zou er iets bekend zijn over de invloed van bijvoorbeeld alcohol op dat orgaan? Dat is een notoire civiliteits-remmer en overmaat en overspel instigator.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *