Bescherm de democratie, begin bij de opvoeding

De democratie loopt risico. De overheid trekt zich terug en beperkt zich meer en meer tot repressie van afwijkend gedrag. De burger wordt consument en voelt zich minder onderdeel van het systeem, zo concludeert Micha de Winter in Verbeter de wereld, begin bij de opvoeding. Er is grote noodzaak om te voorkomen dat onze democratie ten onder gaat aan onverschilligheid. Dat kan op een makkelijke manier en we zijn er allemaal voor verantwoordelijk!

Democrats are made, not  born.

Onderwijs en opvoeding spelen een grote rol. Hoe voed je een kind op tot democratisch en verantwoordelijk burger? Hoeveel vrijheid krijgt een kind en hoeveel vrijheid krijgen de ouders om die keuze zelf te maken?

In 1958 onderscheidde de socioloog Berlin twee soorten vrijheid: negatieve en positieve. Negatieve vrijheid is de ruimte die iemand heeft om te doen wat hij wil zonder beperkt te worden door anderen. Wetten, overheid, school, de omgeving etc. beperken iemands negatieve vrijheid. Dat moet wel, we wonen immers met velen op een kluitje en we zijn afhankelijk van de groep. Dat vraagt om een paar ordescheppende regels. Positieve vrijheid is de ruimte die mensen hebben om hun eigen leven inhoud en richting te geven. In positieve vrijheid ligt de kern van democratie: een individu geeft samen met zijn omgeving richting aan de samenleving.

Een repressieve overheid is slecht voor de democratie. De twee vormen van vrijheid zijn communicerende vaten. Iemand die net uit de gevangenis komt, negatieve vrijheid, komt daar minder snel terug als hij zijn leven daarna goed weet vorm te geven. Niet heel hip in een tijd waarin reclassering te soft wordt gevonden en vooral wordt ingezet op strenger straffen! Het omgekeerde geldt natuurlijk ook: hoe meer verwaarlozing door jongeren van hun positieve vrijheid – wat vind je belangrijk, wat wil je bereiken – hoe meer jongeren de grenzen van de negatieve vrijheid gaan opzoeken, het overtreden van regels dus. Sterk inzetten op perspectief gaat criminaliteit tegen en bevordert verantwoordelijk burgerschap.

Terug naar de opvoedstijlen. Perspectief bieden en richting geven is wat we willen. Een autoritaire opvoeding leidt tot een gehoorzaam kind en dat wordt vaak bedoeld met ‘goed opgevoed’. Het kind heeft echter heel weinig autonomie, zal zijn eigen vrije ruimte niet weten in te vullen en leunt achterover rekenend op derden die hem sturen. In een vrije opvoeding wordt die positieve vrijheid goed ontwikkeld maar het kind als middelpunt heeft weinig oog voor anderen en wordt onzekerder in situaties waar negatieve vrijheid de boventoon voert.

De oplossing ligt dus in het midden: de autoritatieve opvoeding. Bijsturen waar nodig en ondersteunen bij de ontwikkeling. Mensen die in WOII Joden geholpen hebben, blijken vooral uit warme, hechte gezinnen te komen met veel verantwoordelijkheid en aandacht voor moreel gedrag.

It takes a village to raise a child.

Zijn we nou zo slecht dat we de democratie niet aankunnen of ligt het gewoon aan de ouders? Geen van beide. Onderzoek laat zien dat de invloed van ouders op kinderen wordt overschat. De sociale, economische en culturele context moeten ook in de ontwikkeling worden betrokken. En dat zijn wij allemaal. Darwin (1859): zorg voor zwakkeren is een hoogstaande eigenschap van de menselijke soort. Dawkins (1999): mensen hebben het vermogen ontwikkeld zich buitengewoon gewelddadig te gedragen. Frans de Waal (2007): de evolutie heeft niet alleen het vermogen tot strijd maar ook tot moraliteit gebracht. We blijken dus voor elkaar te kunnen zorgen en dat moet dan ook. Als wij mensen buiten de boot laten vallen en geen perspectief bieden, gaan ze de ruimte zoeken door tegen de regels te gaan schoppen. Niet alle ouders zijn in staat hun kinderen perspectief te bieden en een betrokken leven voor te leven en ouders zijn daar zeker niet in hun eentje toe in staat. De omgeving moet een rol gaan spelen. Niet in plaats van die ouders, maar samen. It takes a village is een Afrikaanse uitdrukking en gaat uit van ‘child of the community’.

Conclusie

Kant (1795): geweld tussen naties is uit te bannen door geëmancipeerde, mondige burgers. Montessori (1937): zie het kind als opbouwer van de mensheid. Opvoeden tot vrede. De hele maatschappij lijdt onder mensen die buiten de boot vallen. De hele maatschappij lijdt onder een mislukte opvoeding. Repressie is niet het middel, perspectief wel. Opvoeding heeft als doel mensen kritisch te leren denken over hun eigen cultuur, de mens altijd te zien in relatie tot anderen en ontwikkelen van het vermogen zich te verplaatsen in anderen. Kinderen moeten leren hun eigen belangen te coördineren met anderen en verantwoordelijkheid te nemen.

Idealen zijn belangrijk voor jongeren, veel belangrijker dan regels. Idealen zijn het beste dat jongeren de maatschappij te bieden hebben, zo citeert de Winter. Zorg dat die generatie in staat is de toekomstige samenleving richting te geven. Dat is de kern van de democratie en dat pleit onder andere voor een hele prominente plek van maatschappijleer in het onderwijs.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *