Weten is meer dan meten

Stel, we concluderen dat het geen goed idee was om alles aan de vrije markt over te laten. Dat die invisible hand cruciale waarden laat liggen. Wat dan? Rechts meent inmiddels toch wat meer staatsinvloed uit te moeten oefenen op de NS, links is daar nog niet aan toe. Het waren per slot van rekening de linkse politici die onder leiding van Kok privatiseerden. Maar wat is het alternatief voor het af te danken neoliberalisme? Aangezien het verkiezingstijd is, alle partijen nu weten wie hun kar moet gaan trekken en ik nog geen echte alternatieven heb gehoord, hier wat suggesties van een aantal zeer deskundige opninieleiders, uitgebreid onderbouwd in het boek Weten is meer dan meten van Tobias Reijngoud.

Immoreel

Cogito ergo sum. Deze uitspraak is de basis van het huidige individualistische wereldbeeld en legt de nadruk vooral op het rationele deel van het bestaan met als extreme vorm de homo economicus, de rationeel denkende en handelende mens. De fysieke verbondenheid met de natuur en de sociale omgeving staan in dit licht op de achtergrond. Maximaal financieel rendement boven alles, leidt tot immoraliteit. Een flinke dosis moreel besef bij de marktpartijen is eigenlijk noodzaak.  

Marktwerking kan alleen succesvol zijn in sectoren waar aan twee voorwaarden kan worden voldaan: maximale productie als doelstelling en volledige concurrentie. Maximale productie is in de gezondheidszorg een onmogelijk streven en in het onderwijs ook. Deze sectoren gebieden optimaal resultaat. Een maximale output gaat ten koste van de kwaliteit. Ten tweede de volledige concurrentie. Daar is bij de NS, het OV en de energiemarkt helemaal geen sprake van. Wil men dit desondanks liberaliseren, zijn veel regels nodig. Een halfbakken oplossing dus. Over en uit met het huidige economische model.

Waarden

Vóór de introductie van de vrije markt waren drie waarden van belang die we nu opnieuw centraal zouden kunnen stellen. Ten eerste gemeenschappelijkheid, het gevoel samen de wereld te beheren en daar verantwoordelijkheid voor te moeten nemen. Ten tweede wederkerigheid. Er zou veel meer ingezet kunnen worden op vrijwilligerswerk, onderwijs op maat, ruimte geven om te bieden waar behoefte aan is in plaats van afrekenen op output. En ten derde herverdeling. Die hebben we al in de vorm van belasting. Het gaat dus met name om de eerste twee punten.

Oikos als economische grootheid

Arjo Klamer bekijkt het vooral van de economische kant. We onderscheiden private en collectieve goederen. Hij voegt daar sociale goederen aan toe. Dat zijn de relaties met thuis, vrienden, collega’s, buren. Hij introduceert hiervoor het begrip oikos. Dat is Grieks voor ‘thuis’. Oikos is belangrijk: familie en sociale contacten maken ons werkelijk gelukkig, niet wat we verdienen. Toch wordt succes afgemeten aan dat laatste. Dat moet dus anders. En met het oog op economisch gewin: in een stevig netwerk functioneert men beter. Familiebedrijven doen het doorgaans goed. Het voortbestaan van het bedrijf is belangrijker dan een zo hoog mogelijk rendement. Kleine bedrijven waar welzijn van mensen voorop staat in plaats van het hachje van de CEO. Mensen die elkaar helpen en verzorgen in plaats van alles professionaliseren en anonimiseren. Oikos dus, als optie.

Relationeel wereldbeeld

De huidige crises, financiële en ecologische, dwingen te veranderen van een rationeel wereldbeeld richting een relationeel wereldbeeld waarin de mens niet geïsoleerd staat van zijn omgeving, maar juist in relatie tot anderen en de omgeving, aldus Herman Wijffels. Die kant gaat een enkeling voorzichtig op, denk aan buurtzorg en maatschappelijk verantwoord ondernemen. Deze optie omvat niet alleen het economische maar ook het ecologische.

Twee zaken komen in deze alternatieven naar voren: vorming van bewustzijn en een nieuwe definitie van kapitalisme.

Onderwijs

We zien dat het onderwijs nu volledig gericht is op vinden van een goede baan. Zelfs algemeen vormende vakken staan in het kader van het beroep of een plek op de arbeidsmarkt. En dat is jammer. Het gaat ten koste van algemene vorming. School leert niet aan om maatschappelijke verantwoordelijkheid te nemen. Het woord scholè staat voor vrije ruimte. Een vrije geest en nadenken onderscheidt mensen van dieren. Onderwijs zou juist moeten uitdagen dingen te doen die kinderen zelf niet makkelijk tegenkomen. Weg van internet, weg van het populaire en praktische. Weg van alles dat makkelijk verkrijgbaar is. Helaas is daarvoor geen ruimte. Inspectie ziet erop toe dat exact al het voorgeschrevene wordt uitgevoerd. Onderwijs zou best meer op twee benen mogen staan: opleiden voor een beroep of werkzame toekomst en algemene vorming.

Kapitalisme 3.0

Mensen raken niet gemotiveerd door hun salaris. Mensen raken gemotiveerd als ze verantwoordelijkheid krijgen, als ze zichzelf kunnen overtreffen. Ze werken zich uit de naad om dit te bereiken in hun vrije tijd. Zie de organisaties bij Linux en Wikipedia. Niemand let daar op de waarde van de aandelen. Mensen werken met passie aan een goed product en het valt zeer te betwijfelen of dat er zou zijn gekomen in een beursgenoteerde onderneming.

Op diverse plekken in het boek wordt als alternatief het Rijnlands model voorgesteld. Dit model beoordeelt bedrijven niet op winst maar op zorg, menselijke aandacht en tevredenheid van werknemers, klanten en andere betrokkenen. Voegen we daar ook nog milieu en samenleving aan toe, hebben we een mooi concept voor de toekomst: kapitalisme 3.0.

Conclusie

Het huidige economische model is over de datum. Het stamt uit een tijd die de industriële revolutie mogelijk heeft gemaakt. Inmiddels zijn we verder. Die revolutie is uitgeraasd, natuurlijke hulpbronnen raken uitgeput, we hebben een goed opgeleide bevolking die een bijdrage kan leveren en door de gerichtheid op output herkennen mensen zich helemaal niet meer in de grote maatschappelijke organisaties. Tijd voor een totaal nieuwe visie voor deze eeuw. Eén waarin niet het geld maar de mens en de omgeving centraal staan.

 

Eén gedachte over “Weten is meer dan meten”

  1. Ik ben in het boekje bezig en lees wat grazend heen en weer. Alles over onderwijs sla ik over omdat het mijn liefhebberij niet is. De filosofen vind ik vooralsnog retorisch erg zwaar op de hand.

    Ik ben wel blij met dit stukje, want dat ontslaat mij van de verplichting er zelf iets over op te schrijven….. Voor de volledigheid is dit wel even gekattenbeld op CES….

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *