De vrouw als mens

 

Alma Mahler. Zeer ten onrechte nog nooit op deze plek genoemd.

Ze is ‘de vrouw van’ en via die weg ken ik haar ook. Muziek van Mahler, Gustav dus, ligt niet bij iedereen makkelijk. En daar hou ik van. Hij zocht bewust de grenzen van de conventies uit zijn tijd op. Muziek mag moeilijk zijn. Sterker nog, de grote onvoorspelbaarheid van echte ‘piep knor’ dwingt je tot luisteren in plaats van indommelen.

Gustav was als mens redelijk ‘anders dan anderen’, als het ware wereldvreemd en ging volledig op in muziek, zoals een muzikant of componist betaamd.[1]

Alma en Gustav

Alma Mahler had minstens zo’n interessant leven. Verschillende boeken heb ik van en over haar gelezen. Ze componeerde muziek en was daar volgens kenners uit haar tijd goed in. Ze begreep de muziek van haar echtgenoot niet altijd maar erkende zijn grootheid. Voor hem was zij de rots in de branding die hij met zijn chaotische karakter hard nodig had. Hij adoreerde haar tot het einde. “Ook Justi [Gustavs zus] heeft me geschreven over jullie samenzijn; zij is regelrecht verliefd op je. Dat ben ik niet meer: want voor hetgeen jij nu voor mijn bent gaan betekenen, voor dat eigenaardige uiterst verzaligende éénzijn, weet ik geen naam.”[2]

Waarom is haar werk nooit bekend geworden? Onder stimulans en bemiddeling van Gustav, componeerde ze veel, studeerde compositie, contrapunt en alles wat nodig was om zich verder te ontwikkelen. Hij nam haar werk heel serieus. Hij droeg haar op handen en toch, tot uitvoeren van haar werk kwam het niet. Hij stond dat niet toe. Eigenlijk was het de tijdgeest die het niet toeliet en zo dwars als hij kon liggen in de muziekwereld, zo diplomatiek was hij maatschappelijk gezien. Hoe zat het in die tijd?

Visies

In De vrouw als mens beschrijft Jolande Withuis de maatschappelijke visie op vrouwen in de 19de en 20ste eeuw. Een vrouw hoort aardig te zijn, volgzaam en geen tegenspraak te bieden. Vrouwen die niet in dat beeld passen worden al snel voor feminist aangezien. Er zijn weinig schilderijen met lezende vrouwen. Een lezende vrouw ziet een andere wereld en ontwikkelt zich en een lezende vrouw is overduidelijk niet beschikbaar. Jane Eyre (1847) was in meerdere opzichten baanbrekend. Het liet voor die tijd veel van het innerlijk leven van vrouwen zien, iets dat onzichtbaar hoorde te zijn. Jane wilde niet met de rijke Rochester trouwen maar eerst onafhankelijk zijn en het boek is geschreven door een vrouw. Uitgevers vonden dit helemaal ongepast, en dus gaven de zussen aanvankelijk uit onder een mannennaam. Het boek is jarenlang verboden geweest op Engelse kostscholen omdat het anti-religieus werd gevonden.

Ook in de 20ste eeuw waren de zaken nog niet geregeld. Withuis haalt het boek Eine Frau in Berlin aan over een Duitse vrouw die eerst de Tweede wereldoorlog over zich heen krijgt en daarna de plunderingen en verkrachtingen van het rode leger meemaakt. Sexueel oorlogsgeweld komt overal voor en richt zich niet alleen tegen vrouwen van de ‘vijand’.  Er wordt nooit over gesproken. Slachtoffers blijven achter met een enorm gevoel van schaamte en hun familie ook. Deze vrouwen werden door familie en school aangezet tot zelfmoord wegens schending van hun eer. De reacties na het uitkomen van het boek waren zeer negatief: alsof de schrijfster haar afkomst verried. Duitsland schaamde zich. En de schrijfster – slachtoffer van de verkrachtingen – schaamde zich zo erg dat ze alleen voor een herdruk na haar overlijden toestemming gaf, en wel Anoniem. Vorige eeuw, West-Europa.

De bron

Wat is de bron van deze houding? In De vrouw als mens wordt de schuld vooral bij godsdienst gelegd. Socioloog Bram de Swaan wordt aangehaald: “de wereldwijde multicultiproblematiek is patriarchaal-masculiene weerstand tegen vrouwenemancipatie”.  Mannen gebruiken volgens De Swaan hun godsdienst om hun mannenmacht te legitimeren. “In crisis of oorlog fungeren culturele voorschriften als overlevingsstrategie”. We zien dat nu met immigranten. Immigranten hebben hier, helaas, minder aanzien en met vrouw en kinderen kan men weer zijn stempel zetten. Dat uit zich in het weigeren vrouwen een hand te geven, ze te verplichten een hoofddoek te dragen en te verbieden te werken en zelfstandig te leven.

Alma Mahler maakte wat van haar leven. Na het overlijden van Gustav bond ze zich aan nog een aantal mannen met hoog aanzien in de kunstwereld: Kokoschka, Walter Gropius en Franz Werfel. Françoise Giroud over Alma Mahler: “Vervreemd van haar eigen ambities, begon Alma over mannen de macht uit te oefenen die zij over haar ideeën niet meer had. Er bleef haar één kunst over: de kunst te worden bemind.” Was zij dan de voorbeeldige vrouw van haar tijd? Nou nee. Passief en volgzaam was ze allerminst. Behalve aan haar eerste echtgenoot. Man man, wat heeft die veel fantastische brieven aan haar geschreven. Parels zijn het. Voor hem was ze keurig. Maar daarna…..

“Je komt niet ter wereld als vrouw, je wordt vrouw”, Simone de Beauvoir, 1949. Dat is ook wat Withuis graag wil overbrengen in haar boek. Tja…

 


[1] Mahler was bijvoorbeeld erg bijgelovig. Hij was bang voor een 9de symfonie omdat deze bij Beethoven en Bruckner hun laatste was. Hij noemde daarom zijn ‘9de’ Das Lied von der Erde. Toen hij die overleefde, kwam zijn echte 9de. Tijdens zijn 10de is hij overleden.

[2] Brief aan Alma 15 december 1901 uit: Gustav Mahler door Alma Mahler

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *